Аргалийн гарамд намар налайж байна

9-р сарын 26, 2017 9:09 am Нийтлэгч: Ангилал Нийгэм , Орон нутаг Уншсан: 18
9-26-3й4

М.БААСАНДЭЛГЭР

Соёлын өвийг хамгаалах талаар сэтгүүлчдэд зориулсан сургалт болсон юм. Энэ үеэр ДарханУул аймгийнсоёлын өвийг тээгчайлаас сурвалжлага бэлдэх боломж тохиолоо.

Ингээд бид Аргалийн гарам хэмээх газрыг зорив. Очих газрын маань нэг уг нь Аргаль хайрхан. Харин бидний очих айл энэ хайрханы нэгээхэн хэсэг Аргалийн гарам гэдэг газарт намаржиж буй ажээ.

Дээр үед Аргаль хайрхан ууланд аргаль, янгир дүүрэн бэлчдэг байж. Хайрханы нэрний утга нь энэ хэмээн замчилж явсан нутгийн хүн хэлсэн юм.

Өнгөрсөн зун нийт нутгаар зунжин хур бороо тааруухан орсон. Дарханд ч бас ялгаагүй. Харин энд энэ зунызовлоногт мэдрэгдэх юм алга. Дархан хотоос Аргалийн гарам хүртэлх замд өвс ногоо элбэг. Ёстой л нар ээсэн налгар намрыг мэдрүүлж байв. Бид явсаар зорьсон газартаа хүрч, айлдаа очлоо. Отгонтөрийнх гэдэг айлд буув. Гэрийн эзэн Батмягмарын Отгонтөр гэх 28 настай залуу байна. Уугуул нутаг нь Завхан аймгийнх гэнэ. Аав ээж нь түүнийг найман настайд нь ДарханУул аймагт ирж суурьшжээ. Эхнэр, хоёр хүүгийн хамт мал маллан амьдардаг аж. Ийм л эгэл жирийн малчныд очлоо.

9-26-3й2

Гэрт ороход хамгийн түрүүнд хананд өлгөсөн хөхүүртэй айраг нүдэнд тусч байлаа. Одоо цагт ховор ахуй. Гэрийн эзэд шинэхэн өрөм, бор ааруул, айраг цагаагаа дэлгэн монгол ёсоор биднийг дайллаа. Намар цаг, монгол заншил

9-26-3й5

Ийн цайлж, ойр зуурыг ярилцсаны дараа ирсэн зорилгоо биелүүлэхээр ажилдаа оров. Зорьсон ажил маань гэрт ороход нүдэнд туссан хөхүүртэй айрагнаас эхлэв. Айраг нь биш хөхүүр нь гол нь л дооБ.Отгонтөрийн ярьснаар, тэдний хөхүүрт 120 литр  айраг багтдаг. Хөхүүрийг монголчууд хэрэглэх нь ховордсон ч хэрэг, тусыг нь мэднэ л дээ. Хөхүүрт бүлсэн айраг нь эрүүл мэндэд маш тустай, цэвэр байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн болдог. Гэрийн эзний аав Батмягмар гуай хөхүүр хийх арга ухааныг эртнээс өвлөж, үүнийгээ хүүдээ зааж сургажээ.

Б.Отгонтөр ааваасаа сурсан хөхүүр хийх аргыг бидэнд хэлж өгсөн юм. Айрагны хөхүүрийг шар үхэр, эсвэл 10 нас хүрсэн үнээний ширээр хийнэ. Арьсаа нойтон байхад нь эсгэж загварыг нь гаргаад, завсарт нь даавуу жийргэлж, шивүүрээр оёно. Маш сайн хатаасны дараа айргаа хийдэг.

Хөхүүрээ өөрсдөө хийдэг, хөхүүрэнд айргаа бүлдэг айл өдгөө маш цөөхөн болсон. Тиймээс орчин үед монгол соёл, уламжлалаа авч яваа аав, хүү хоёрыг соёлын биет бус өвийг тээгчид хэмээн нэрлэж болох юм.

9-26-3й1

Ийн гэрийн эзэнтэй айрагны хөхүүрийн талаар ярилцсаны дараа эзэгтэйн хамт сааманд гарлаа. Гэрийн эзэгтэйг Лхам гэнэ. Тэрээр “…Манайх гүүгээ хоёр цагийн зайтай саадаг. Одоогоор 15 гүү сааж байна. Энэ жил унагаа бүрэн авсан, айраг саам ихтэй сайхан жил байна. Хоёр хүүтэй болохоор сааль, сүүнийхээ ажлыг ганцаараа амжуулдаг. Манай том хүү сургуульд орох гээд төв явсан. Одоо нас нь бага байна. Найман нас хүрээд гар, хөлийн үзүүрт зарагдаад ирнэ л дээ. Гэхдээ эрэгтэй хүүхдүүд гэдэг чинь залхуу шүү дээхэмээн инээмсэглэн ярьж байлаа.

Отгонтөрийнх залуу малчных гэхэд 30 гаруй үхэр, 400 гаруй бог, 100 гаруй адуутай подхийсэн айл ажээ. Тэд ихээхэн хөдөлмөрч хүмүүс юм.

Саалийнхаа дараа гэрийн эзэгтэй хотоос очсон бидэнд тогоо нэрж шимийнюмгаргаж үзүүлэв. Энэ үйл бас л монгол соёл юм. Тогоо нэрэх буюу шимийн архи хийхэд тусгай арга ухаантай. Тогоондоо цагаагаа хийж, дээр нь бүрхээр тавина. Түүний дээр дүүжингийн хувин (архи хуримтлах хувин), хамгийн дээр нь жалавчаа (усаа халаах тогоо) тавиад ороолтоор орооно. Ингээд гэрийн эзэгтэй галаа түлж, гурван усаар авсан шимийн архи буюу нэрмэлээ гаргав. Бага усаар авах тусам архи чанга, чанартай гардаг аж.

9-26-3й3

Монголчууд тогооны архи нэрэх үед ирсэн зочдыг аз, одтой явж байна гэж билэгшээдэг. Хэрвээ тогоо нэрж байхад айлд орвол “…Идээ арвин уу”, “…Идээ чанга уугэх зэрэг ерөөлийн үг хэлдэг. Гэхдээ үүнийг нутаг усаараа өөр өөрөөр хэлдэг аж. Тогоо нэрсний дараа үлдсэн аарцыг шүүн ааруул зүсэв. Аарцаа даавуунд шүүж авч, дээр нь хуруудны чулуу буюу дөрвөлжин чулуугаар дарж орхилоо. Энэ бүхний дараа эзэгтэйн ажил дуусав уу гэтэл дараагийн саамны цаг болжээ. Отгонтөрийнх голдуухан улаан хээр, шар хээр, халтар зүсмийн адуутай. Хас тамгаар адуугаа тамгалдаг. Тэрээр “…Зун, хавартаа зуслан дээрээ байдаг. Харин өвөл арванхоёрдугаар сар гаргаад адуутайгаа хангай руу оторлодог. Жижиг гэрээ ачаад, хэдэн адуутайгаа явж өгнө шүү дээ. Эндээ өвөлжвөл хангайн амьтантай, бас хулгай ихтэй. Шөнөдөө унталгүй адуугаа манаж хононо. Гуравдугаар сарын дундуур гэртээ ирдэггэсэн юм.

Ийн хөөрөлдөөд саалиндаа гарлаа. Нөхөр нь унагаа татаж, эхнэр нь гүүгээ саана. Малчин айлын завгүй ажил үргэлжилсээр

Орой ч болж, бид ч буцах болов. Отгонтөрийнхөн угтаж авсан шигээ сайхан үдэв. Сайхан монгол ёс. “…Жинхэнэ хөрсөн дээр нь соёлын биет бус өвийг тээж яваа эдгээр залуус өөрсдийгөө соёлын биет бус өвийг тээгч гэдгээ мэддэггүй юм байна. Соёлын өвийг хамгаалахын тулд энэ хүмүүсийн хийж байгаа зүйлийг залуу үедээ өвлүүлэх, хүмүүст сурталчилан таниулах нь чухал юм байнахэмээн буцах замдаа бодож явлаа. Аргалийн гарамд намар налайж байна.  

medee-dund

Сэтгэгдэл бичих

Таны и-мэйл хаягийг нийтлэхгүй.

Сэтгэгдэл *
Нэр *
E-Mail *